აუტიზმი და ლიქვორი

ზურგის ტვინის სითხე და ასა: არის თუ არა კავშირი

ასა-ს ადრეული მარკერების ძიებაში ბოლო 25–30 წლის განმავლობაში მეცნიერები ხშირად მიმართავენ თავის ტვინის ლიქვორულ სისტემას. ეს სისტემა უმნიშნელოვანეს როლს ასრულებს ტვინის სხვადასხვა სტრუქტურის ზრდაში, ფორმირებასა და მომწიფებაში, მათი ქსოვილებიდან ტოქსიკური ნაერთების გამოყვანაში. კვლევებისა და დაკვირვებების შედეგად დადგინდა საინტერესო ფაქტი: ბავშვებში, რომლებსაც მომავალში ასა/აუტიზმის დიაგნოზი დაესმება, სიცოცხლის 6–8 თვიდან იზრდება ზურგის ტვინის სითხის მოცულობა ე.წ. ექსტრააქსიალურ ნაწილში, ანუ დიდი ჰემისფეროების ქერქის გარშემო, განსაკუთრებით შუბლის ნაწილის ქერქის გარშემო. კვლევები მრტ-ს მეშვეობით ტარდა. ეს მატება 24–36 თვემდე გრძელდა, 4 წლიდან კი ასა-ს ბავშვებსა და მათ ნეიროტიპურ თანატოლებს შორის სხვაობა ქრებოდა. ამასთან, სარწმუნოდ დადგინდა, რომ ეს მატება ქალასშიდა წნევის ზრდას არ ახლდა. ასევე არ აღინიშნა გვერდითი პარკუჭების (სადაც ლიქვორი წარმოიქმნება) გადიდება.

რაღაც მსგავსი შეინიშნება ნეიროდეგენერაციული აშლილობების, მაგალითად სენილური დემენციის, დროს — დიდი ჰემისფეროების გარშემო ლიქვორის მოცულობის მატება. მაგრამ ამ შემთხვევაში მეხანიზმი სხვაა: ჯერ ხდება ქერქისა და დიდი ჰემისფეროების სტრუქტურების ატროფია, შემდეგ კი გამოთავისუფლებულ ადგილს ლიქვორი იკავებს. ასა-ს შემთხვევაში ეს მეხანიზმი გამოირიცხა. პირიქით, სწორედ ამ პერიოდში, 6–9-დან 24–36 თვემდე, ხდება თავის ტვინის მკვეთრი ზრდა, განსაკუთრებით ბიჭებში.

ჯერ ბოლომდე გასაგები არ არის, რა არის ამ პროცესში პირველადი და რა — მეორადი. გამოითქვამ სხვადასხვა ჰიპოთეზა. ერთნი მიუთითებენ ცვლის პროდუქტებისა და ტოქსიკური ნივთიერებების ელიმინაციის (გამოყვანის) დაძიმებაზე და შენელებაზე, მეორენი — კისრის ლიმფური კვანძების პირველად პროცესზე, რის გამოც ამ კვანძების მეშვეობით ლიმფის დრენაჟი ირღვევა და ნელდება, და შედეგად დიდი ჰემისფეროების გარშემო ლიქვორის რაოდენობა იზრდება. ეს მატება, თავის მხრივ, ჰემისფეროების ქერქის ბანალურ მეხანიკურ კომპრესიას იწვევს, ასევე იწყებს და ინარჩუნებს ნეიროვითარების პროცესს.

აქ უნდა აღინიშნოს, რომ თავის ტვინის ლიქვორული სისტემა ახლახან აღწერილ გლიმფატიურ სისტემასთან მჭიდრო კონტაქტსა და კავშირში ფუნქციონირებს. ეს სისტემა, როგორც სახელიდან ჩანს, ორ კომპონენტს მოიცავს: ასტროციტებს (მაკროგლიის უჯრედებს) და ლიმფურ სისხლძარღვებს. გლიმფატიური სისტემის მეშვეობით ხდება ნერვული ქსოვილიდან ტოქსიკური ნაერთების გამოყვანა და ელიმინაცია (გასუფთავება). საინტერესო ფაქტი: გლიმფატიური სისტემა ყველაზე ეფექტიანად ძილის, კერძოდ ნელი ძილის ფაზის, დროს მუშაობს. ასევე დადგინდა, რომ გლიმფატიური სისტემის ნორმალ ფუნქციონირებისთვის ყველაზე ეფექტიანი პოზა მარცხენა ფერდზე ძილია. დღეისთვის ნეიროდეგენერაციული დაავადებების პათოგენეზში გლიმფატიური სისტემის დისფუნქციას დიდი ყურადღება ექცევა.

რაც შეეხება ასა-ს/აუტიზმს, გროვდება მონაცემები, რომ ინფრაწითელ და ახლო-ინფრაწითელ გამოსხივებით გლიმფატიური სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესების ცდებმ ასა-ს ბავშვებში შეიძლება ხელშესახებ შედეგი მოიტანონ. ინტერვენციის ამ სახეს ფოტობიომოდულაცია (PBM) ეწოდება. ასა-ს დროს მისი დადებითი ზემოქმედების მეხანიზმი მხოლოდ გლიმფატიური დრენაჟის გაუმჯობესებით არ შემოიფარგლება. აღმოჩნდა, რომ PBM აუმჯობესებს მითოქონდრიების ფუნქციონირებას, სხვადასხვა მეხანიზმით ამცირებს ნეიროვითარებას, ზრდის ნეიროპლასტიურობას და შეიძლება ნაწლავის მიკრობიოტის შემადგენლობაც გააუმჯობესოს. კლინიკურ დონეზე ეს ბიოლოგიური ცვლილებები გაღიზიანებადობისა და აგრესიის შემცირებაში, სოციალური ურთიერთქმედებისა და კომუნიკაციის გაუმჯობესებაში ვლინდება.