ნაწლავის მიკრობიოტა

მიკრობიოტა: ქათამი ან კვერცხი?

ბოლო რამდენიმე ათწლეულში მრავალრიცხოვანი კვლევებით დადასტურდა ე.წ. «ნაწლავი–ტვინის ღერძის» არსებობა. ეს ღერძი ბიდირექციულია, ანუ ორმხრივი: ტვინს შეუძლია ნაწლავზე მოქმედება, ნაწლავს — ტვინზე. როგორ მოქმედებს ნაწლავი ტვინზე? პირველ რიგში — ადგილობრივი ნაწლავური ნერვული სისტემის (ნაწლავი ნეირონების უზარმაზარ რაოდენობას შეიცავს, რომლებიც ორ დიდ წნულს ქმნიან) და ცდომილი ნერვის ბოჭკოების მეშვეობით. მეორე — ნაწლავში მობინადრე მიკროორგანიზმების მიერ გამომუშავებული სხვადასხვა ქიმიური ნივთიერების მეშვეობით. ადამიანის საჭმლის მომნელებელ სისტემაში მობინადრე ბაქტერიების, სოკოების, ვირუსებისა და არქეების ერთობლიობას მიკრობიოტა ეწოდება.

დღეს სარწმუნოდ დადგენილია, რომ აუტიზმის ბავშვების მიკრობიოტა მათი ნეიროტიპური თანატოლების მიკრობიოტისგან რადიკალულად და მნიშნელოვანად განსხვავდება. შემოღებულ იქნა კიდევ აუტიზმის ერთგვარი «მიკრობიოტური ხელმოწერის» ცნება — მიკრობიოტის შემადგენლობის ცვლილებები, რომლებიც ტიპურია სწორედ აუტიზმისთვის.

მაგრამ ჩნდება ბუნებრივი კითხვა, რომელიც ქათამისა და კვერცხის ძველ დილემას მოგავს… რა არის პირველადი? ჩვენთვის უცნობი პირველადი პროცესი იწვევს მიკრობიოტის ცვლილებას, რომელიც მრავალ ნივთიერებას გამოიმუშავებს, ისინი კი ადგილობრივ და სისტემურ ვითარებით პასუხს იწვევენ, ზრდიან ნაწლავის კედლის შეღწევადობას და უშუალოდ ნეიროტოქსიკურ ზემოქმედებას ახდენენ… ან… იგივე პირველადი პროცესი იწვევს ყველასთვის ცნობილ სელექტიურობას საკვების შერჩევასა და კვების ქცევაში, და ეს ერთფეროვანი კვება (როგორც წესი, მარტივ ნახშირწყლებით მდიდარი და ბოსტნეულის, უხეში ბოჭკოების, ფერმენტირებული პროდუქტების მცირე შემცველობით ან მათ გარეშე) იწვევს მიკრობიოტის შემადგენლობის ცვლილებას.

ასე ან ისე, მიკრობიოტის შემადგენლობის შეცვლისკენ მიმართული ცდები დადებითად აისახება ადგილობრივი და სისტემური ვითარებითი პროცესის მრავალ მაჩვენებელზე, ასევე აუტიზმის გარკვეულ სიმპტომებზე. ეს ეფუძნება სასარგებლო და მავნე ბაქტერიებს შორის ერთგვარ ანტაგონიზმს: სასარგებლო ბაქტერიების შემცველობის ზრდისას ერთდროულად მავნე მიკროორგანიზმების შემცველობა მცირდება. სწორედ ამაზე ეფუძნება მიკრობიოტის კორექციის ძირეული ხერხი.

თუმცა მიკრობიოტის შემადგენლობის შეცვლა ხშირად ასე ადვილი არ არის. პირველ რიგში, საჭიროა ბაქტერიების მაღალი შემცველობის პრეპარატები (აქ მოქმედებს წესი: რაც მეტი, მით უკეთესი). მაგრამ სასარგებლო ბაქტერიების ბანალური მიღება ხშირად მიკრობიოტაში ძვრას არ იწვევს, რადგან სასარგებლო ბაქტერიების დამკვიდრებისთვის უდიდეს როლს ასრულებს გარემო და «პრებიოტიკები» — მათი ერთგვარი საკვები. პრებიოტიკებს საკვებ ნივთიერებად იყენებენ რა, სასარგებლო ბაქტერიები ნაწლავის სანათურში მრავლდებიან და იქ მკვიდრდებიან. ერთ-ერთი მთავარი სირთულე ისაა, რომ ეს პრებიოტიკები და «კარგი ბაქტერიების» გამრავლების სხვა სასარგებლო ფაქტორები ის პროდუქტებშია, რომლების ჭამაზეც აუტიზმის ბავშვი უარს ამბობს — გამოდის ერთგვარი მანკიერი წრე.

ზოგიერთ შემთხვევაში სხვა მიდგომა გამოიყენება. პირველ ეტაპზე ადგილობრივი მოქმედების ანტიბიოტიკებს (მაგალითად, რიფაქსიმინს) იყენებენ, რომლებიც ნაწლავში მავნე ბაქტერიების შემცველობასა და ზრდას მკვეთრად ამცირებენ. მეორე ეტაპზე — პრებიოტიკებს და სასარგებლო ბაქტერიებს (პრობიოტიკებს) ერთად, და ამგვარად მიკრობიოტის შემადგენლობა სასარგებლო მიკროორგანიზმების მხარეს გადაიხრება. მაგრამ ზოგჯერ ეს მიდგომაც სასურველ შედეგს არ იძლევა. ასეთ შემთხვევებში შეიძლება გამოიყენოს ფეკალური მიკრობიოტის ტრანსპლანტაცია ჯანმრთელი დონორისგან — პროცედურა, რომელიც შემთხვევების დიდ ნაწილში კარგ შედეგს იძლევა.

რეკომენდებული ანალიზები:

• განავლის მიკრობიოტის სრული ანალიზი მეტაგენომური სექვენირების თანამედროვე მეთოდიკით: აანალიზებს ნიმუშის მთელ გენეტიკურ მასალას და იძლევა მიკრობიოტის სრულ — თვისობრივ და რაოდენობით — შემადგენლობას. მეთოდიკა ძვირია, დაახლოებით 500 ევრო, და სრული ანალიზისთვის დაახლოებით 20 დღე სჭირდება.
• კალპროტექტინის დონე განავალში. კალპროტექტინი ნეიტროფილებში შემავალი ცილაა. მისი შემცველობის ზრდა განავალში ნაწლავის ლორწოვანი გარსის ვითარების ხარისხის პირდაპირპროპორციულია (ვითარების მარკერი).
• ზონულინის დონე განავალში. ზონულინი ცილაა, რომელიც ნაწლავის ეპითელური უჯრედების შეერთების (მჭიდრო კონტაქტების) ადგილებში შეღწევადობას ზრდის. განავალში ზონულინის მომატებული დონე ნაწლავის ეპითელის შეღწევადობის მატებაზე მიუთითებს. ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, მაღალ დონის დროს ზონულინი შეიძლება სისხლში შეიწოვოს და ჰემატოენცეფალური ბარიერის ეპითელის შეღწევადობაც გაზარდოს.
• ოკლუდინის დონე სისხლში. ოკლუდინი ეპითელური უჯრედების მჭიდრო კონტაქტებში შემავალი ცილაა. მისი შემცველობის ზრდა სისხლში ეპითელის შეღწევადობის მატებაზე მიუთითებს.
• შარდის ანალიზი სკატოლზე და ინდიკანზე. შარდში სკატოლის მაღალი შემცველობა ლპობით დისბიოზზე მიუთითებს: ჭარბობენ ცილების მრღვევი ბაქტერიები და პროცესი ძირითადად მსხვილ ნაწლავშია. ინდიკანის მომატება ნიშნავს ნახშირწყლების ფერმენტირებელი ბაქტერიების სიჭარბეს, პროცესი კი ძირითადად წვრილ ნაწლავშია. ხშირად ორივე მარკერი მომატებულია, რაც როგორც წვრილ, ისე მსხვილ ნაწლავის დისბიოზზე მიუთითებს.