მითოქონდრიები და ასა

მითოქონდრია ორგანელაა (უჯრედშიდა სტრუქტურა), რომლის მთავარი დანიშნულება უჯრედის სიცოცხლისთვის ენერგიის (ატფ-ის მოლეკულების) გამომუშავებაა. ამის ხარდა, მითოქონდრიები აქტიურად მონაწილობენ სხვადასხვა ბიოქიმიურ და ბიოლოგიურ პროცესში: შარდოვანას ციკლში აზოტშემცველი პროდუქტების ნეიტრალიზაციაში, ცხიმოვანი მჟავების ცვლაში, ჰემისა და ქოლესტერინის სინთეზში, კალციუმის ჰომეოსტაზის შენარჩუნებაში, აპოპტოზში. ერთ უჯრედში მითოქონდრიების რაოდენობა შეიძლება ასობით ათასს აღწევდეს (მაგალითად, ოოციტში). მითოქონდრიებისა და ასა-ს შესაძლო კავშირის შესახებ პირველი პუბლიკაციები XX საუკუნის 80-იან წლებში გამოჩნდა. მოგვიანებით, მითოქონდრიული დისფუნქციის ბიომარკერების კვლევით დადგინდა, რომ აუტიზმის ან ასა-ს დიაგნოზის ბავშვების 50%-მდე მითოქონდრიები ანომალიურად ფუნქციონირდა. ყველაზე ტიპური ანომალიები იყო ლაქტატის, პირუვატის, ალანინის, კრეატინკინაზის, ასტ-ის, ალტ-ის მომატება და სისხლში კარნიტინის დაქვეითებული დონე.

რომელ ფაქტორებმ შეიძლება გამოიწვიოს ან დაამძიმოს მითოქონდრიული დისფუნქცია? პირველ რიგში — გენეტიკური ანომალიები, როგორც მითოქონდრიულ, ისე ბირთვულ დნმ-ში. მეორე ჯგუფში შედის ე.წ. ცვალებადი ფაქტორები, რომლებზე ამ თუ იმ ზომით ზემოქმედება შეგვიძლია: მძიმე ლითონების მარილები (ტყვია, ვერცხლისწყალი, დარიშხანი, კადმიუმი, კობალტი), სხვადასხვა წამლი (მაგალითად, პარაცეტამოლი, ანტიეპილეფსიური საშუალებები, ზოგიერთი ანტიბიოტიკი — ტეტრაციკლინები და ქინოლონები, ასპირინის გამოყენება ბავშვებში), ჟანგბადის აქტიური ფორმები ანტიოქსიდანტების დეფიციტის დროს, ვითარება პროვითარებითი ციტოკინების გამოყოფით, იშემია–რეპერფუზიის ციკლები. საინტერესოა, რომ მითოქონდრიული დისფუნქცია უფრო მიდრეკილებას ქმნის აუტიზმის რეგრესიული დაწყებისადმი, განსაკუთრებით, თუ ეს მომატებული ტემპერატურის ფონზე ხდება.

მითოქონდრიული დისფუნქციის კორექციისთვის შემოთავაზებულია სხვადასხვა ე.წ. «კოქტეილი». მათი უმეტესობა მოიცავს B ჯგუფის ვითამინებს, C, E და D ვითამინებს, ბიოტინს, კოენზიმ Q10-ს, L-კარნიტინს, ალფა-ლიპოის მჟავას, სელენს და თუთიას.

ცალკე უნდა ითქვას აცეტილცისტეინზე (NAC). NAC გლუტატიონის პრეკურსორია — ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ენდოგენური ანტიოქსიდანტისა, რომელიც ორგანიზმში მრავალ სასარგებლო ფუნქციას ასრულებს: ანეიტრალებს თავისუფალ რადიკალებს და იცავს უჯრედებს ოქსიდაციური სტრესისგან, აკავშირებს და ანეიტრალებს ტოქსინებს და მძიმე ლითონებს, მონაწილობს დნმ-ისა და ცილების სინთეზში, მოდულირებს იმუნურ და ვითარების პასუხს, აუმჯობესებს მითოქონდრიების ფუნქციას. სამწუხაროდ, გლუტატიონი კუჭ-ნაწლავიდან ძალიან ცუდად შეიწოვება, ამიტომ მისი დონის ასაწევად იყენებენ NAC-ს, რომელიც პერორალური მიღებისას კარგად შეიწოვება და ორგანიზმში გლუტატიონად გარდაიქმნება. NAC-ს ჩვეულებრივ ალფა-ლიპოის მჟავასთან, კარნიტინთან, კოენზიმ Q10-თან, C ვითამინთან და B ჯგუფის ვითამინებთან ერთად იყენებენ.

NAC-ის ჩვეული დოზა დღეში 2 გრამია, რამდენიმე მიღებაზე გადანაწილებული. სერიოზული გვერდითი ეფექტები არ აქვს.